Historia Policji Państwowej w Wielkopolsce po 1920 roku

Po ponownym przyłączeniu Wielkopolski do odradzającej się Polski zaczęto wprowadzać przepisy obowiązujące w pozostałych regionach kraju, także w sferze formacji policyjnych. 25 lutego 1920 r. podsekretarz stanu w Ministerstwie byłej Dzielnicy Pruskiej, Stanisław Połczyński, podpisał rozporządzenie normujące tymczasową organizację Policji Państwowej dawnej Dzielnicy Pruskiej. Rozporządzenie to wydano w celu przygotowania wdrożenia ustawy o policji państwowej z dnia 24 lipca 1919 r.

Nastąpiła także procedura rozciągnięcia mocy tej ustawy na całą Dzielnicę Pruską. Policja państwowa Wielkopolski przeszła pod auspicje Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie. Komendant policji państwowej dawnej dzielnicy pruskiej podlegał w sprawach bezpieczeństwa ministrowi dzielnicowemu, natomiast w zakresie organizacji, zaopatrzenia, uzupełnień i wyszkolenia - komendantowi głównemu policji. Wraz z reorganizacją poznańskiego Prezydium Policji wydzielono z niego sprawy policji mundurowej i kryminalne, które przekazano do Komendy Policji Państwowej dawnej Dzielnicy Pruskiej; pozostałe jednostki utworzono w Starostwie Grodzkim w Poznaniu.

W latach 1920–1921 podjęto krok po kroku działania nad reorganizacją terenów. 1 lipca 1920 r. na czele komend okręgowych stanął komendant okręgowy Policji Państwowej w Poznaniu, a trzy dni później dokonano scalenia dotychczasowych struktur w jedną Policję Państwową. 14 lipca 1920 r. wyznaczono komisję do opracowania reorganizacji terytorialnej województwa poznańskiego. Formalne utworzenie Komendy Powiatowej Policji Państwowej w Lesznie nastąpiło 23 lipca 1920 r.; siedzibę ulokowano w budynku przy Alejach Krasińskiego 8. W latach 30. komendę przeniesiono na parter Sądu Grodzkiego przy pl. Kościuszki 4, a mieszkanie komendanta znalazło się na pierwszym piętrze.

Komenda Powiatowa Leszno objęła szeroką sieć posterunków. Początkowo liczba posterunków rosła, osiągając 29; później powstawały posterunki w Piaskach, Pępowie, Domachowie i Sarnowej, a także w Książęcym Lesie i Lesznie - miasto, oraz posterunki dworcowe w Lesznie i Rawiczu. Zlikwidowano posterunek w Strumianach. Wówczas posterunki uzyskały numerację: Leszno - obwód (1), Osieczna (2), Rydzyna (3) i tak dalej aż do Leszno - miasto (32). Liczba posterunków ulegała stałym zmianom.

W początkach 1922 r. zlikwidowano posterunki w Wydawach, Dąbrówce, Trzeboszy, Rojęczynie, Tarnowej i Lasocicach, a utworzono Rawicz - miasto. Z rozkazu komendanta powiatowego z dnia 20 października 1922 r. wynikało, że było posterunków już tylko 23. Pierwszy pełny wykaz pojawił się w rozkazie nr III komendanta powiatowego policji z 30 lipca 1924 r., który wskazywał, że Komenda Powiatowa obejmowała 22 posterunki. Zlikwidowano posterunek w Książęcym Lesie; posterunki w Lesznie połączono w jeden, podobnie jak w Rawiczu. Od tego momentu obserwowano stopniowe ograniczanie liczby posterunków.

W marcu 1922 r. zlikwidowano posterunki w Wydawach, Dąbrówce, Trzeboszy, Rojęczynie, Tarnowej i Lasocicach, a utworzono Rawicz - miasto. Z rozkazu komendanta powiatowego z 20 października 1922 r. wynikało, że posterunków było już tylko 23. Brak jednak wskazania, kiedy i jakie posterunki zostały skasowane. Aktualny wykaz pojawił się dopiero w rozkazie nr III komendanta powiatowego z 30 lipca 1924 r.; wskazuje on 22 posterunki. Zlikwidowano posterunek w Książęcym Lesie; posterunki istniejące w Lesznie zostały połączone w jeden i podobnie w Rawiczu. Od tego momentu liczba posterunków ulegała ograniczeniom.

W początkach 1925 r. było ich 21, a w grudniu 1926 r. – 19. Kolejne spadki nastąpiły w 1931 r., kiedy pozostawało 17 posterunków. W późniejszych latach liczba ulegała częściowym wahaniom: 1 czerwca 1932 r. utworzono Komendę Powiatową policji w Rawiczu, a 15 maja 1934 r. – w Gostyniu. W drugiej połowie lat 30. Komenda Powiatowa w Lesznie obejmowała sześć posterunków: Leszno – masto, Leszno – wieś, Osieczna, Rydzyna, Zbarzewo i Krzemieniewo, z siedzibą w Garzynie.

Pierwszym komendantem powiatowym został aspirant Ludwik Złotogórski, dotychczasowy komendant Objazdu w Jutrosinie; po awansie w czasie służby w Lesznie, najpierw awansował na podkomisarza, a następnie na komisarza. 5 grudnia 1926 r. dekretem Ministra Spraw Wewnętrznych został przeniesiony na stanowisko komendanta powiatowego w Ostrowie. Zastąpił go Konstanty Kubasik, przeniesiony z Ostrowa; pełnił funkcję do 8 października 1931 r., kiedy to dekretem ministra został przeniesiony na komendanta powiatowego w Przasnyszu. Zastąpił go podkomisarz, a później komisarz Kazimierz Wiśniewski, dotychczasowy komendant powiatowy w Kępnie, który pozostał w Lesznie do wybuchu wojny. Zastępca komendanta został mianowany starszy przodownik Józefa Czelusta. Złotogórski powołał także zastępców w poszczególnych powiatach: w powiecie rawickim – starszy przodownik Michał Wścisły, a w powiecie leszczyńskim – Ignacy Meissner; wcześniej od 15.11.1920 r. do 13.03.1921 r. obowiązki zastępcy pełnił starszy przodownik Stanisław Glaser. Długoletnim zastępcą komendanta powiatowego w Lesznie w latach 1931–1939 był starszy przodownik Ignacy Wawrzyniak, początkowo instruktor powiatowy, a od maja 1935 r. – komendant posterunku Leszno – miasto.

Kto był zastępca na powiat gostyński, nie udało się ustalić. Komendanci posterunków w miastach będących siedzibami powiatów pełnili funkcję łączników pomiędzy starostami a wszystkimi posterunkami danego powiatu.

Obsada personalna jednostek podległych Komendzie Powiatowej jest trudna do ustalenia; zachowało się niewiele źródeł. Reskrypty z 28 grudnia 1923 r. i 10 czerwca 1924 r. ustalały etat obejmujący 3 starszych przodowników, 9 przodowników, 22 starszych posterunkowych, 87 posterunkowych i 121 innych funkcjonariuszy. Najliczniej obsadzone były posterunki w Lesznie (48), Rawiczu (44) i Gostyniu (22). Liczba ta odzwierciedlała, że te ośrodki były największymi miastami i siedzibami władz powiatowych; Leszno i Rawicz były również ważnymi węzłami kolejowymi. W kolejnych latach liczba funkcjonariuszy malała z powodu tworzenia odrębnych komend, ograniczeń budżetowych i fluktuacji stanu etatowego. Stan na 1 września 1939 r. wynosił 42 funkcjonariuszy, w tym 1 oficer, 10 podoficerów i 31 szeregowych.

Istotnym problemem przed komendantem powiatowym Policji Państwowej w Lesznie był stopień przygotowania funkcjonariuszy do służby. Większość z nich nie miała specjalnego przygotowania policyjnego, a Prusacy ograniczali zatrudnianie Polaków w policji; dzięki Żandarmerii do sił policyjnych przyciągano niektórych oficerów i podoficerów z doświadczeniem wojskowym, aczkolwiek brakowało im wykształcenia formalnego. Szefowie policji kładli nacisk na podnoszenie wiedzy i szkolenia, korzystając z podręczników wydawanych pod auspicjami Komendanta Głównego Policji Państwowej, a posterunki regularnie gromadziły rozkazy, Dziennik Urzędowy i inne materiały.

Zakres obowiązków policjantów obejmował działania prewencyjne i dochodzeniowe, zastępstwo oskarżycielskie przed sądem, konwojowanie przestępców oraz utrzymanie ładu i porządku publicznego, w tym przestrzeganie przepisów ruchu drogowego, sanitarnych i czystości na targowiskach. W Lesznie obserwowano także działalność organizacji mniejszości niemieckiej i stowarzyszenia Rodzina Policyjna; sporządzano comiesięczne raporty z tych działań.

Przed wojną wynagrodzenia funkcjonariuszy nie były wysokie, ale podstawowe znaczenie miała wzajemna pomoc w środowisku policyjnym. Rodzina Policyjna organizowała także spotkania rodzin policyjnych, wymianę przepisów, a także akcje świąteczne i edukacyjne dla dzieci policjantów.

Policja leszczyńska funkcjonowała do wybuchu II wojny światowej. W czasie września 1939 r. wraz z Armią „Poznań” komenda powiatowa została ewakuowana z Leszna i ruszyła na front. Część policjantów brała udział w walkach pod Kutnem, inni bronili Warszawy, a niektórzy ewakuowali się na wschód, trafiając do sowieckich łagrów i tam zostali zamordowani.

Powracający do Leszna po zakończeniu kampanii wrześniowej funkcjonariusze zostali w styczniu 1940 r. wysiedleni do Generalnego Gubernatorstwa i wcieleni do tworzonej przez Niemców Policji Polskiej; odmowa służby groziła śmiercią. Po wojnie wielu przedwojennych policjantów powróciło do Leszna, lecz pozbawiano ich praw do dalszej służby państwowej, a często także uprawnień emerytalnych i ewentualnie ukrywano fakt pracy w policji.

opracował: Piotr Krzysztof M